Hukuki çeviride en sık yapılan hata, yanlış kelime seçmek değildir. Karşılığı olmayan bir kavrama karşılık uydurmaktır.
Çünkü hukuki metin, kendi hukuk sisteminin içinde anlam taşır. Bir terim yalnızca bir sözcük değil, o ülkenin mevzuatında tanımlanmış bir kurum, bir usul ya da bir hak demektir. Karşı tarafın hukuk sisteminde o kurum hiç bulunmuyorsa, “en yakın Türkçe kelime” doğru çeviri olmaz; yanlış bir hukuki izlenim yaratır.
Sorun Kelimede Değil Sistemde
Dünyadaki hukuk sistemleri tek bir yapıdan gelmez. Kıta Avrupası geleneğinden gelen sistemlerle Anglo-Sakson geleneğinden gelen sistemler; yargı örgütlenmesi, sözleşme hukuku ve mülkiyet kavramları bakımından farklı kurgular kullanır.
Bunun çeviriye yansıması şudur. Bir sistemde günlük bir kavram olan şey, diğerinde hiç bulunmayabilir ya da benzer görünüp farklı sonuç doğurabilir. Mahkeme adları, meslek unvanları, şirket türleri ve usul kurumları bu grubun başında gelir.
Bir örnekle netleşir. İngiliz hukukundaki bir mahkeme adını Türkçedeki bir mahkeme adıyla karşılamak, okuyucuya o mahkemenin Türkiye’deki muadiliyle aynı görev ve yetkiye sahip olduğunu söyler. Oysa görev alanları, dereceleri ve kararlarının bağlayıcılığı farklı olabilir. Çeviri burada bilgi aktarmaz, yanlış bilgi üretir.
Aynı durum tersine de geçerlidir. Türk yargı teşkilatındaki bir mahkemeyi hedef dildeki bir mahkeme adıyla karşılamak, belgeyi inceleyen yabancı kurumu yanlış yönlendirebilir.
Profesyonel Çeviride Üç Yaklaşım
Karşılığı olmayan kavramlar keyfî biçimde ele alınmaz. Kurumsal çeviri pratiğinde üç yol izlenir.
Yerleşik karşılık varsa o kullanılır. Bazı kavramların hedef dilde zaman içinde oturmuş, kurumlar tarafından da kullanılan karşılıkları vardır. Bu durumda yeni bir karşılık icat edilmez.
Özgün terim korunur, açıklama eklenir. Karşılığı bulunmayan kurumlarda terim özgün hâliyle bırakılır ve ilk geçtiği yerde parantez içinde açıklama ya da işlevsel karşılık verilir. Böylece hem belgenin hukuki kimliği korunur hem de okuyucu ne olduğunu anlar.
Çevirmen notu düşülür. Kavram farkı belgenin yorumunu doğrudan etkiliyorsa, çeviriye ayrı bir not eklenir. Not, metnin parçası değildir; çevirmenin okuyucuyu uyardığı ayrı bir alandır.
Bu yaklaşımın kurumsal karşılığını Avrupa Komisyonu’nun çeviri birimi için hazırladığı üslup kılavuzunda da görmek mümkündür. Kılavuz, hukuki bağlayıcılığı olan metinlerde bir kurumun resmî adının kullanılmasını şart koşar; kurum kendi yabancı dildeki metinlerinde belirli bir adı kullanıyorsa çeviri yerine o adın tercih edilmesini ister; kurumun kendi dilindeki kısaltmasının yerine uydurma bir kısaltma üretilmemesini açıkça belirtir ve kısaltmanın ilk geçişte parantez içinde verilmesini önerir.
Kısacası bu, çevirmenin kişisel tercihi değil, kurumsal çeviri pratiğinin yerleşik kuralıdır.
Yaklaşım tartışmasının genel çerçevesini hukuki çevirilerde birebir mi anlam mı yazımızda ele aldık.
Terminoloji Tek Kişinin Hafızasına Bırakılmaz
Kurumsal çeviride terim kararları belgeye özel not alınır ve sonraki işlerde aynı biçimde uygulanır. Bunun nedeni titizlik değil, zorunluluktur.
Aynı davaya ait beş belgede aynı kurumun beş farklı adla anılması, dosyanın bütünlüğünü zedeler. Karşı taraf ya da mahkeme, bunların farklı kurumlar olduğunu düşünebilir.
Avrupa Birliği kurumlarının kendi terminoloji veri tabanı IATE, “AB kurumlarının çok dilli terminoloji veri tabanı” olarak tanımlanır ve kamuya açıktır; hukuk da kapsadığı alanlar arasındadır. Bu tür kaynaklar, yerleşik karşılığın var olup olmadığını denetlemek için kullanılır.
Terminoloji yönetimine dair uygulamamızı yeminli tercümede terminoloji yönetimi neden önemli yazımızda anlattık.
Çevirmenin Yapmadığı Şey
Hukuki çeviride en kritik sınır burasıdır.
Çevirmen, metnin hukuki sonucunu yorumlamaz. Bir maddenin geçerli olup olmadığını, bir sürenin işleyip işlemediğini ya da belgenin hedef ülkede hangi etkiyi doğuracağını değerlendirmek hukuki danışmanlık alanına girer.
Çevirmenin görevi, kaynak metindeki hukuki anlamı hedef dile eksiksiz ve yanıltmadan aktarmaktır. Belirsizlik kaynak metinde varsa, çeviri bu belirsizliği ortadan kaldırmaz; korur ve gerekiyorsa not düşer.
Bu ayrım müşteri açısından da önemlidir. Çeviriden hukuki görüş beklenmemelidir; hukuki görüş avukattan alınır. İyi bir çeviri, avukatın doğru değerlendirme yapabilmesi için gereken zemini kurar.
Belgenin Bütünlüğü de Çevrilir
Hukuki belgede metnin kendisi kadar, metnin üzerindeki unsurlar da anlam taşır.
Kaşeler, mühürler, imza alanları, şerhler, tarih damgaları, sayfa numaraları, ekler ve okunamayan bölümler; belgenin resmî niteliğini oluşturan parçalardır. Profesyonel çeviride bunlar atlanmaz, yerleri ve içerikleri belirtilerek aktarılır.
Boş bırakılmış alanlar da öyledir. Doldurulmamış bir alanın çeviride hiç görünmemesi, belgeyi inceleyen kurum açısından bilgi kaybıdır.
Bu ayrıntı, çevirinin kabul edilip edilmemesini doğrudan etkileyebilir. Mahkeme dosyalarına özgü hassasiyetleri mahkeme evrak dosyası tercümesi ve mahkeme kararı ve tebligat tercümesi yazılarımızda ele aldık.
Onay Zinciri Çeviriden Ayrı Bir Konudur
Hukuki çeviride sık karışan bir nokta vardır. Çevirinin doğru olması ile çevirinin ilgili kurumca kabul edilmesi ayrı şeylerdir.
Belgenin nerede kullanılacağına göre yeminli çevirmen beyanı, noter onayı, apostil ya da konsolosluk onayı gerekebilir. Bu zincirin hangi halkasının gerekeceğini çevirmen değil, belgeyi teslim alacak kurum belirler.
Bu nedenle sipariş verirken belirtilmesi gereken en önemli bilgi, belgenin hangi ülkede ve hangi kuruma sunulacağıdır. Onay adımlarının ayrıntısını şu yazılarımızda bulabilirsiniz:
- Noter onaylı tercüme ile yeminli tercüme arasındaki fark
- Apostil nedir, hangi belgelerde gerekir
- Konsolosluk onayı gereken çeviriler hangileridir
- Yeminli tercüme ve hukuki belgeler
Gizlilik Varsayılan Olmalıdır
Hukuki belgeler doğası gereği hassastır. Devam eden bir dava dosyası, imzalanmamış bir sözleşme taslağı ya da bir uzlaşma metni; üçüncü kişilerin eline geçtiğinde tarafların konumunu doğrudan etkileyebilir.
Bu nedenle hukuki çeviride gizlilik, talep edilince eklenen bir hizmet değil, sürecin varsayılan koşulu olmalıdır. Gizlilik sözleşmesi imzalanması, dosyanın sınırlı sayıda kişiyle paylaşılması ve teslim sonrası saklama koşullarının belirlenmesi bu kapsamdadır.
Uygulamamızı yeminli tercümede gizlilik sözleşmesi yazımızda paylaştık.
Sipariş Verirken Söylenmesi Gerekenler
Hukuki çeviride doğru sonuç, verilen bilgiyle doğrudan ilgilidir. Şunları baştan belirtmeniz süreci hızlandırır.
- Belge hangi ülkede, hangi kuruma sunulacak
- Kullanım amacı nedir; dava dosyası mı, resmî başvuru mu, ticari müzakere mi
- Aynı dosyaya ait daha önce çevrilmiş belge var mı
- Taraf adlarının ve şirket unvanlarının resmî yazımı nedir
- Teslim tarihi bir usul süresine bağlı mı
- Onay gerekiyor mu; yeminli beyan, noter, apostil ya da konsolosluk
Son maddede emin değilseniz, belgeyi teslim alacak kuruma sormanız en kesin yoldur. Tahmine dayalı bir onay zinciri hem zaman hem maliyet kaybıdır.
Doğru Soruyu Sormak
Hukuki tercümede doğru soru “bu terimin Türkçesi nedir” değildir. Doğru soru şudur: bu belge hangi hukuk sisteminde, hangi kurumda, ne için kullanılacak.
Bu sorunun cevabı belli olduğunda terim tercihleri, kurum adlarının ele alınışı ve onay zinciri kendiliğinden netleşir.
Belge türünüze göre değerlendirme için hukuki tercüme sayfamızı inceleyebilir, sözleşme ve ticari evrak ağırlıklı dosyalar için ticari tercüme sayfamıza bakabilir, duruşma ve müzakere gibi yüz yüze süreçler için sözlü tercüme hizmetimizi değerlendirebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Hukuki terimlerin neden birebir karşılığı olmuyor?
Hukuk sistemleri farklı geleneklerden gelir ve farklı kurumlar kurgular. Bir sistemde tanımlı olan mahkeme, usul ya da şirket türü diğerinde hiç bulunmayabilir. Bu durumda sözlük karşılığı kullanmak, o kurumun hedef ülkedeki bir kuruma eşdeğer olduğu izlenimi verir ve yanlış bilgi üretir.
Mahkeme ve kurum adları çevrilmeli mi?
Kurumsal çeviri pratiğinde resmî ad esas alınır. Avrupa Komisyonu çeviri birimi üslup kılavuzu, hukuki bağlayıcılığı olan metinlerde kurumun resmî adının kullanılmasını şart koşar, kurum kendi metinlerinde belirli bir yabancı dil adı kullanıyorsa onun tercih edilmesini ister ve kurumun kendi kısaltması yerine uydurma kısaltma üretilmemesini belirtir.
Çevirmen notu eklemek çeviriyi zayıflatır mı?
Hayır. Not, çevirmenin kaynak metne müdahale etmeden okuyucuyu bilgilendirdiği ayrı bir alandır. Kavram farkının belgenin yorumunu etkilediği durumlarda not eklemek, sessiz kalıp yaklaşık bir karşılık kullanmaktan daha güvenlidir.
Çeviri bürosu belgemin hukuki geçerliliği hakkında görüş verebilir mi?
Vermemelidir. Çevirmenin görevi kaynak metindeki hukuki anlamı eksiksiz aktarmaktır; belgenin doğuracağı hukuki sonucu değerlendirmek hukuki danışmanlık alanına girer ve avukatın işidir.
Kaşe ve imzalar çeviride nasıl gösterilir?
Atlanmaz. Kaşe, mühür, imza alanı, şerh ve okunamayan bölümler yerleri belirtilerek aktarılır. Boş bırakılmış alanların da boş olduğu gösterilir; aksi hâlde belgeyi inceleyen kurum açısından bilgi kaybı oluşur.
Çevirinin kabul edilmesi için ne gerekir?
Bunu belgeyi teslim alacak kurum belirler. Duruma göre yeminli çevirmen beyanı, noter onayı, apostil ya da konsolosluk onayı gerekebilir. Bu nedenle sipariş verirken belgenin hangi ülkede ve hangi kuruma sunulacağının belirtilmesi gerekir.